ઓડિશા એક તીર્થ નથી — પાંચ દિવસમાં ત્રણ સાવ અલગ અનુભવ

ડ્રાઈવર એરપોર્ટ પર મળે અને વીસ મિનિટમાં હોટેલ. બપોર પછી બિન્દુસાગર સરોવર અને આસ-પાસના મંદિરો. મુક્તેશ્વરથી શરૂ — એનું કોતરણીવાળું પ્રવેશ-તોરણ ઓડિશામાં સૌથી વધુ ફોટોગ્રાફ થાય છે, છતાં સામે ઊભા રહો ત્યારે ચોંકાવે. રાજારાણી મંદિરનો શિખર અપ્સરા, રક્ષક અને પ્રેમીઓની મૂર્તિઓથી ઢંકાયેલ — એક કલાક ઊભા રહો ત્યારે પણ ઓછું પડે. પરશુરામેશ્વર સાતમી સદીનું, બધા માટે ખુલ્લું; અંદર જઈ આંખ ટેવાય ત્યારે ભીંત-ભીંત પર કોતરણી દેખાય.

લિંગરાજ સૂર્યાસ્ત વખતે — અગિયારમી સદીનો આ ટાવર ભુવનેશ્વરમાં સૌથી ઊંચો. બિન-હિન્દુ મુસાફરો ઉત્તર દીવાલ પ્લૅટફોર્મ પરથી જુએ — એ ખૂણો ખરો. ગાઈડ ટૉર્ચ લઈ આવે, અને પહેલી પાંચ મિનિટમાં ખ્યાલ આવે કે કેમ. રાત્રે ઓડિયા થાળી ખાઓ — ડાળ સાથે કકડી, ભોપળું, રીંગણ નાખી બનેલ ડાળ્મા, નૈઋત્યયથી ભારે ફ્લૅવરફૂલ, કુદરતી શાકાહારી.

સવારે ધૌલી — ૮ કિ.મી. દક્ષિણ, દયા નદીના મેદાન પર. ૨૬૦ BC માં અશોકે ખડક પર કોતરેલ ધર્મ-સ્તંભ-લેખ — બ્રહ્મી જાણો તો આજે પણ વાંચાય. ઉપર શાંતિ-સ્તૂપ, ૧૯૭૨. ત્યાંથી ઊભા ઊભા નજર કરો — આ એ મેદાન જ્યાં કળિંગ યુદ્ધ થયું, લાખ મોત થયા, અને અશોક બૌદ્ધ બન્યો. ભારતમાં આ એક એવું યુદ્ધ-ક્ષેત્ર છે જ્યાં ભારેપણું નહિ, શાંતિ અનુભવાય.

પછી ઉદયગિરિ-ખંડગિરિ — ૧૨ મિનિટ. ૧લી સદી BCની જૈન ગુફાઓ. રાણી ગુમ્ફા બે-માળી, ફ્રિઝ પર હાથી, સવાર, નૃત્ય-ગોઠ. એ ચાલવામાં નાના મ્યુઝિયમ જેટલો વખત. બપોરે ટ્રાઈબલ આર્ટ્સ મ્યુઝિયમ — ઓડિશાની ૬૨ જનજાતિ, એક-એકના ટોપ, વણાટ, પૂજા-સામગ્રી, દરવાજા-ડિઝાઈન. એક કલાક આ ઘરમાં, ને બાકીના ટૂરમાં ઘણું સ્પષ્ટ થઈ જાય.

નાસ્તા પછી નીકળો, ૨૫ কিমি પર પીપળી. આ ગલ્લી આખી અૅપ્લિક — ફૅલ્ટ-ચક્ર, પ્રાણી, છત્ર, ઝૂમ્મર — જ્યાં બને ત્યાંથી સીધા ખરીદો. એરપોર્ટ કરતાં સસ્તું અને સાચું. પછી કોણાર્ક. લાઈસન્સ્ડ ASI ગાઈડ સાથે બે કલાક: પહેલા રથ-તર્ક (બાર જોડ ચક્ર = સૂર્ય-ઘડિયાળ, સાત ઘોડા = સૂર્ય-ગ્રહ), પછી નૃત્ય-ભવન, ત્યાર પછી બહારની ભીંતો — એક જ ફ્રિઝમાં મૈથુન, હાથી-સૈન્ય, શિકારી — ૧૩મી સદીના ચણારે સૌ સરખા ગણ્યા.

મંદિર પૂરું થાય એ પછી ચંદ્રભાગા બીચ — ઝળઝળતી, સ્વચ્છ પટ્ટી, બપોરે લગભગ એકલા. પછી marine drive પર પુરી. સૂર્ય ઢળ્યા પહેલા ચેક-ઈન, ને ગલ્લી ફેરો. જગન્નાથ મંદિર ફરતે ગીત, ઘ્રાણ, ભીડ — એક કલાક ક્યાં જાય ખ્યાલ ન રહે.

સવારે વહેલા સિંહ-દ્વાર. હિન્દુ મુસાફરો ગર્ભગૃહ સુધી — જગન્નાથ, બળભદ્ર, સુભદ્રા. ત્રણેવ દરરોજ અલગ શણગાર. આ ભારતમાં મોટો ખુલ્લા-આકાશ ભોગ-ભંડાર — ઘડા-ચૂલ્હે બનેલ ભોજન, સેવક વેચે. બિન-હિન્દુ મુસાફરો સામે રઘુનંદન લાઈબ્રેરીની ધાબ — ત્યાંથી ચારે દ્વાર, ઊંચો શિખર — સ્થાપત્ય-વાચન માટે ઉત્તમ ખૂણો. મહાપ્રસાદ ગેટ બહાર બધા ખાઈ શકે.

મંદિર પછી દિવસ પુરી બીચ. સિઝનમાં સ્નાન-યોગ્ય — ઊતરતા પહેલા lifeguard station નો ઝંડો ચેક કરો, undertow ગંભીર છે. પાંચ વાગ્યે આખું શહેર રેતી પર. માછીમારોની નાવ પાછળ ખૂમચા — ગ્રિલ્ડ ખાણું, નાળિયેર-પાણી. ઓડિશાની ખાસ મીઠાઈ છેના-પૉડ — ઘરે-ઘર ઉપલબ્ધ, ખાધા પછી અફસોસ ન થાય.

સવારે ૧ કલાક ગાડીથી સાતપડા. ત્યાંથી ચિલિકા — એશિયાની સૌથી મોટી ખારા-પાણીની ઝીલ, બંગાળ ઉપસાગરથી પાતળી રેતી-પટ્ટી. ઈરરાવડી ડોલ્ફિન સ્ટબ-નોઝ, ધીમી — marine park ના xinh-xinh xinh-xinh ડોલ્ફિન ન ગણો. ઉપર આવે, શ્વાસ લે, ગાયબ. સિઝનમાં દર્શન સામાન્ય, ગૅરન્ટી નહિ — ગાઈડ સ્વયં કહે. ઝીલ જ શો છે: ઘ્રાણ-ઓછ, સ્ટિલ્ટ-ઘર, જાન્યુઆરીના ફ્લૅમિન્ગો — ડોલ્ફિન ન જોવ તોય ન ઓછ.

સાંજે પાછા પુરી. છેલ્લી સાંજ: મંદિર આસ-પાસ બજાર — શંખ-બંગડી, લાકડાની રથ-ખેલૌના, સંબળપુરી કપડું — સસ્તી પ્લૅસ્ટિક સ્મૃતિ સાથે ગળું ઘૂટ. ફૂડ-ગલ્લી: ઓડિયા ભોજન. સ્વ-ક્ષેત્ર-ઘ્રાણ. સવારે વહેલો નીકળવો છે.

નાસ્તા પછી ચેક-આઉટ. ડ્રાઇવર ભુવનેશ્વર હાઇવે પર ઉત્તર તરફ જઈ Raghurajpur પાસે વળાંક લે છે — Puri થી માત્ર અગિયાર કિલોમીટર દૂર આવેલી એ એક સાંકડી ગલી છે જ્યાં દરેક ઘર એક સ્ટૂડિઓ છે. પટ્ટચિત્ર ચિત્રકારો કુદરતી રંગોથી સારવાર કરેલ તાડના પાન અથવા કપડા પર જગન્નાથ લોકકથા અને મહાભારતના પ્રસંગો ઉકેરે છે — એ શૈલી સદીઓ જૂની છે અને આજ સુધી અકબંધ રહી છે. કારીગરોનું કામ નિરાંતે જુઓ, સવાલ પૂછો, અને જે કૃતિ મન સ્પર્શી જાય તો સીધી ત્યાં જ ખરીદો. અહીં કોઈ દબાણ નથી, કોઈ કમિશનની જાળ નથી — કલાકારના ઓટલે જે ભાવ કહેવામાં આવે એ જ સાચો ભાવ છે.

હાઈવે પર પાછા ફર્યા પછી, Biju Patnaik International Raghurajpur થી નેવું મિનિટના અંતરે છે. અમે તમારી ફ્લાઈટના સમય પ્રમાણે પ્રસ્થાન ગોઠવીએ છીએ, તેથી ઘડિયાળ જોવાની ચિંતા કર્યા વગર ગામમાં આખો એક કલાક નિરાંતે માણો.