ગુજરાત માત્ર તીર્થયાત્રા નથી — બે ધામ, જંગલી સિંહો અને સફેદ રણ એ બધું એક જ સફરમાં

એરપોર્ટ પરથી સીધા જ શહેરમાં. પહેલો પડાવ સૈયદ ઉસ્માનની 'સિદ્ધિ સૈયદ'ની જાળી — પથ્થરમાં કોતરાયેલ વૃક્ષ, પાંચ સો વર્ષ જૂનું, આજે પણ એટલું જ અડવું. પછી પુરાણા શહેરની પોળો — સલ્તનત કાળની આ ગલીઓ આજે પણ વસ્તીવાળી છે. સૂર્ય ઢળે ત્યારે સાબરમતી આશ્રમ — ૧૯૩૦માં ગાંધીજી છોડ્યા ત્યારે જેવો હતો તેવો જ, ચરખો, સાંદળ, ટેબલ.

રાત્રિભોજન રેસ્ટોરન્ટમાં નહીં — માણેક ચોકમાં. ઝવેરી બજાર નવ વાગ્યે બંધ થાય, અને એ જ જગ્યાએ ખાણી-પીણીનો ધમધોકાર ચોક ઊઘડે: ખમણ, દાબેલી, પાઉ-ભાજી, અને અહીંની સેવ-ટામેટાની ખાસ ભાત. ઓર્ડર કરતા પહેલા આખો ચોક ફેરવી જુઓ.

વહેલી સવારે નીકળો — ૪૦૦ કિ.મી.ની સફર. રસ્તામાં અડાલજની વાવ — પાંચ માળ ઊંડી, ઠંડી, અને ઉઘડવા-ઢળવાના ક્ષણ-ક્ષણ બદલાતા ઝળૂંબ. સામખિયાળી નજીક જમવાનું, પછી ભીરંડિયારા ચેક-પૉઇન્ટ. ત્યાં રસ્તા પર મળતો મગ-મઠ અને ઘરઘડ્યો માવો — ખાઓ, ચૂકશો નહીં. સૂર્ય ઢળે ત્યારે ધોરડો ઉત્સવ ટેન્ટ સિટી.

ઉજાસ ગયા પહેલા રણ પર ચાલો. ધોળો ખારો પડ, ક્ષિતિજ સુધી. સૂર્ય ઢળ્યે ગુલાબી, પછી રાખોડી, પછી ચાંદની ઊગ્યે ચાંદી. ઉત્સવ ટેન્ટ સિટીમાં ઊંટ-ગાડી અને લોક સંગીત; ટેન્ટ ડિનરમાં કચ્છી થાળી — ન ઓળઘોળ.

કાળો ડુંગર — ૪૬૨ મીટર, કચ્છની સૌથી ઊંચી જગ્યા. ઉપરથી આખું સફેદ રણ, ક્ષિતિજ સુધી, પાકિસ્તાનની સરહદ. ટોચ પરના મંદિરે બપોરે જંગલી શિયાળ ખવડાવવાનો ક્રમ — ક્યારે ચૂકે નહીં. ત્યારબાદ ક્રાફ્ટ ગ્રામ: નિરોણામાં રોગાન ચિત્ર — ખત્રી પરિવારની ત્રણ સો વર્ષ જૂની કળા; ઝૂરામાં તાંબાની ઘંટ; ભૂજોડીમાં ઊનના વણકરો.

ચારેક વાગ્યે ધોરડો પરત. પૂનમ હોય તો રાત્રે જમ્યા પછી ફરી રણ પર જઈ આવો — ટૉર્ચ ન ઉઠાવો, ચંદ્ર બધું ઉઘાડું કરે. ઉત્સવ સ્ટેજ પર આઠ વાગ્યે કચ્છી ગરબા અને કઠપૂતળી — બંને માટે ઊઘ ઠેકી ઊઠવું.

આ એ દિવસ છે જ્યાં ફોટો ઓછા ને ગાડી વધારે. ૪૫૦ કિ.મી., આઠ કલાક. રાજકોટ પર રોકો — ત્યાં મળતી કાઠિયાવાડી થાળીના સ્તર: સેવ-ટામેટું, લસણિયા બટાકા, બાજરો રોટલો સફેદ માખણ સાથે, અને ઠંડી છાશ. ઘર-ઘાટ, ઘ્રાણ, ઘ્રુ — ગણો.

સાંજ સુધીમાં સાસણ. હળવું ખાઓ, વહેલા સૂઓ. સવારે છ વાગ્યાનો સફારી પ્રવેશ ચૂકાય નહીં — રાત ઉજાગ્રો ભારી પડશે.

પ્રભાતે ગીર — ખુલ્લી ઓપન જિપ્સી, સરકારી ગાઇડ. ઉઘ્યા પછી એક-બે કલાક જ સિંહ ખુલ્લા ફરે, ત્યારબાદ સૂઈ જાય. અહીંના સિંહ ગાડીઓથી ટેવાયેલા, સ્ટ્રેસ ઓછો — ટોળું દેખવાની શક્યતા ઊંચી. કમળેશ્વર ડેમ પર ઘડિયાળ ને ચિત્તળ. જમ્યા પછી અગિયારે સોમનાથ તરફ.

સોમનાથ ચાર ધામમાં પ્રથમ — અને સ્થાન જ સૌ કહે છે: મંદિર અરબ સાગરના કિનારે, ઉત્તરી દિવાલ પર લખ્યું છે: આ કિનારેથી દક્ષિણ ધ્રુવ સુધી વચ્ચે કોઈ ભૂ-ભાગ નથી. સૂર્યાસ્ત-આરતી, પાછળ દરિયાના મોજા. રાત્રે ૪૦ મિનિટ — ગુજરાતી-હિન્દી સાઉન્ડ-એન્ડ-લાઇટ.

સોમનાથ સવારે આઠ પહેલા દર્શન, પછી દરિયાકિનારે ઉત્તર. પોરબંદર અટકો — ૧૮૬૯માં ગાંધીજીનો જન્મ જ્યાં થયો તે કીર્તિ મંદિર, નાની ને સ્પષ્ટ. બાર સુધીમાં ચાલ, સાંજ પહેલા દ્વારકા.

દ્વારકાધીશ — ૪૩ મીટર શિખર, ધ્વજ દિવસમાં પાંચ વાર બદલાય. સૌથી ભીડ સાંજની — ત્યારે ઊભા રહો. આ રાત ગલીના ફૂટ-સ્ટૉલ પર: રાજભોગ, ટ્રાવેલ-ફ્રેન્ડ્લી પેડો, ઉત્સવ ખારેક.

ઓખા ઘાટ પરથી બેટ દ્વારકા — ૧૫ મિનિટ હોડી. ટાપુ મંદિર નાનું, ઓછી ભીડ. પાછળ રસ્તામાં નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ — ૧૨ જ્યોતિર્લિંગ પૈકીનું એક, વિશાળ શિવ-પ્રતિમા, નિ:શ્ચિત બાળકો ની ટિપ્પણી.

ત્યાંથી જામનગર એરપૉર્ટ — અઢી કલાક. ઇન્ડિગો અને એર ઇન્ડિયા મુંબઈ-અમદાવાદ થઈ. જો અમદાવાદ ઊતરવું હોય, સાડા ચાર કલાક — બૂકિંગ વખતે જણાવો.