લેહ પહોંચીને કંઈ પણ કરશો તો Ladakh તમને બીમાર કરી દેશે

IndiGo અને Air India બંને દિલ્હી થઈ કુશોક બકુલા રિનપોચ એરપોર્ટ પર ઉતારે છે, અને સવારના નવ પહેલાં જ તમે લેહમાં હો છો. ઊંચાઈ ટેક્સીમાં જ ભળે — હળવો માથાનો દુખાવો, પગ ભારે, હવા ઓછી લાગે. છે જ ઓછી. એ સામે લડવાની કોશિશ ન કરો.

આજ હોટેલમાં સંપૂર્ણ આરામ: કોઈ જોવાલાયક જગ્યા નહીં, ઢોળાવ પર ચઢવું નહીં, દારૂ નહીં, દિવસ દરમ્યાન ત્રણ-ચાર લિટર પાણી. Acute Mountain Sickness એ Ladakh ટ્રિપ બગાડે છે, અને એક પૂરો આરામ-દિવસ એ સૌથી અસરકારક ઉપાય છે. સાંજે છ વાગ્યે ખરેખર સારું લાગે, તો શાંતિ સ્તૂપ સુધી ધીમી, સપાટ ચાલ — બસ.

ધીમો, ઓછો પ્રયાસ વાળો દિવસ. શ્રીનગર હાઈવે પર Hall of Fame મ્યુઝિયમ સિયાચેન અને કારગિલના ફોટોગ્રાફ્સ અને ઉપકરણો રજૂ કરે છે — પિસ્તાળીસ મિનિટ રાખો. એ પછી એક કિ.મી. આગળ આર્મી સંચાલિત ગુરુદ્વારા પાથર સાહિબ — ઠંડું અને શાંત. Magnetic Hill ઢોળાવનો ખરો ભ્રમ છે; રસ્તો ઉપર ચઢતો લાગે છે, જ્યારે ખરેખર ધીમો ઢળે છે. સંગમ પર ગ્રે-કાદવ ભરેલી સિંધુ અને ચોખ્ખી લીલી ઝાન્સ્કર નદી સેંકડો મીટર સુધી ભળ્યા વિના સાથે વહે છે — ભેદ-રેખા રોડ પરથી જ દેખાય.

લેહ પેલેસ સાંજ ટાણે — મુખ્ય બઝારથી ઢોળાવ વાળી ગલી ઉપર પંદર મિનિટ — ધીમે ચઢો. નીચે જૂનું શહેર, જામા મસ્જિદ વાળો બઝારનો છેડો, અને જમવા પહેલાં ચાંગ દુકાનોની હાર. ટૂરિસ્ટ ગલીના મોંઘા રેસ્ટૉરાં છોડો; સ્થાનિક ગલીમાં ડાળ-થૂક્પા ચોથા ભાગના ભાવે મળશે.

સવારે સાત વાગ્યે લેહ છોડો. સાઉથ પુલ્લુ ચેકપોઈન્ટ થઈ રસ્તો ઉપર ચઢે છે, ત્યાં Inner Line Permit ચેક થાય, અને ૫,૩૫૯ મીટર પર ખારદુંગ લા. ટોચ પર આર્મી પંદર-વીસ મિનિટ જ રોકવા દે છે — આ મેડિકલ નિયમ છે, ઔપચારિકતા નહીં. ફોટો લો, આર્મી સ્ટૉલ પર ગરમ ચા પીઓ, અને ગાડીમાં પાછા.

ઉતરતી બાજુ ખીણ ધીમે-ધીમે ડિસ્કિટ સુધી ખૂલે છે, જ્યાં ૩૨ મીટર ઊંચો મૈત્રેય બુદ્ધ ટેકરી પર ઊભો છે અને શ્યોક ખીણ તરફ, પાકિસ્તાન સરહદ તરફ, નજર કરે છે. થોડે આગળ હૂન્ડર, જ્યાં ૩,૦૦૦ મીટર પર ઠંડા-રણના રેતીના ટેકરા, ઠીક પાછળ હિમ-ઢાંક્યા શિખરો — ફોટૉશૉપ્ડ ચિત્ર જેવું લાગે, પણ એ નથી. ટેકરા પર ફરતા બે ખૂંધ વાળા Bactrian ઊંટ સિલ્ક રૂટ કારવાંઓના વારસ છે. હૂન્ડરના કૅમ્પ કે ગેસ્ટ હાઉસ પર રાત.

અગહામ અને દૂર્બૂક થઈ શ્યોક નદી રોડ પર છ-સાત કલાક. રોડ ઘણી જગ્યાએ ખરબચડો છે, અને જુલાઈ-ઑગસ્ટમાં ગ્લેશિયર ઓગળવાથી પાણી ઓળંગવા પડે. ડ્રાઈવર નક્કી કરશે — એ નિર્ણય પર ભરોસો. ગેસ્ટ હાઉસ પરથી ડબ્બો ભરી લો, આ રૂટ પર ઢાબો જેવું કહી શકાય એ કશું નથી.

પેંગોંગ ત્સો ૪,૩૫૦ મીટર પર અચાનક દેખાય — રોડના વળાંકે ભૂરાશનો ઝૂલ. સરોવર ૧૩૪ કિ.મી. લાંબું, ખારું, જે શિયાળામાં ઘન થઈ જાય. રંગ સૂરજ ઉતારે-ઉતારે બદલાય: બપોરે સ્ટીલ ગ્રે, ત્રણ વાગ્યે ફિરોઝી, સૂર્યાસ્ત વખતે ઘેરો નીળ. સ્પેંગ્મિક પર ફિક્સ્ડ કૅમ્પ — ટૅન્ટ સાદા, ડાઇનિંગ ટૅન્ટ માંથી નજારો એ જ ચીજ. રાત્રે ગરમ થૂક્પા અને ઊની ધાબળ.

સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠો. દૂરની તિબેટી હારમાળા સૂરજ ઊગ્યા વીસ મિનિટ પહેલાં ગુલાબી થઈ જાય, અને સરોવર તરત રંગ ઝીલે — પાંચ મિનિટ જ્યારે આકાશ અને પાણી બંને ઘેરા ગુલાબી. પછી ગઠ્ઠ બાંધો અને ચઢો. ૫,૩૬૦ મીટર પર ચાંગ લા વિશ્વનો ત્રીજો-ઊંચો મોટરેબલ પાસ; ખારદુંગ લા કરતાં વધારે ઠંડો અને પવનિયો, ત્યાં આર્મી ચા ખૂબ ગળે ઊતરે. એ જ નિયમ: પંદર મિનિટ, પછી ઊતરો.

સિંધુ ખીણ ઉતરો: થિકસે મઠ બાર માળનું ગેલૂગ્પા સ્થાપત્ય, Lhasa ના Potala ની છબ, ટોચ પર ૧૫ મીટર ઊંચો બેઠેલો મૈત્રેય — ઉપર ચઢો. થોડે આગળ શે પૅલેસ, નાનું અને શાંત. લેહ સાંજ સુધીમાં — ત્રણ રાત્રિ પછી ઓછી ઊંચાઈ પર ઊંઘ, ઢંગથી જમો.

હેમિસ Ladakhનો સૌથી મોટો અને સૌથી સમૃદ્ધ મઠ, લેહ થી ૪૫ કિ.મી. દક્ષિણ, એક સાઇડ ઘાટ્ટીમાં. ચોગાન પર તાંબાની સોનેરી Padmasambhava પ્રતિમા, ને પાછળ ઓરડામાં બે માળ ઊંચી રેશમ-thangka — દર બાર વર્ષે એક વાર ખોલે. ભિક્ષુઓ ત્યાં છે, બટર-લૅમ્પ સળગે છે, મઠ ચાલુ છે, પ્રદર્શની નથી.

સિંધુ આગળ અલચી — અગિયારમી સદીનાં કાશ્મીરી-શૈલીના ભીંતચિત્ર, જે ટક્યા કારણ કે મઠ વહેલો ખાલી થઈ ગયો ને ફરીથી રંગ ન ચઢ્યો. અંદર ફોટોગ્રાફી નિષેધ — ટકી ગયેલું જોઈ સ્વ-સ્પષ્ટ. બપોરે લેહ: સરકારી ઍમ્પૉરિયમ પર pashmina ના ફિક્સ્ડ ભાવ — ખરીદ્યા ન ખરીદ્યા, ભાવ ખ્યાલ આવે; રોડ કિનારે સૂકી-તાજી જરદાળુ; અને બઝારના જામા મસ્જિદ છેડે Ladakhi મુસ્લિમ વેપારીઓની ગાલીચા-ઘરેણાની દુકાનો.

લેહ ઉડાન સવારે — ખીણ ની હવાઓ બપોર પછી ઉડ્ડયન અવ્યવહારુ કરે, એટલે ડ્રૉપ સવારે પાંચ-સાડા-પાંચ. Kushok Bakula Rimpochee ડિફૅન્સ ઍરફિલ્ડ: ડ્રોન ન ચાલે, ટારમૅક ફોટો ન ખેંચવો, baggage ડબલ X-ray. બૅટ્રી-પાવર બૅન્ક સઘળા hand baggage માં, hold luggage માં નહીં.

દિલ્હી થઈ અમદાવાદ. ભારતીય Customs ને declare કરવા: લાકડાની કોતરણી, duty-free મર્યાદા ઉપરની pashmina, અને એક કિ.ગ્રા. ઉપર સૂકો મેવો — ઍમ્પૉરિયમ receipts સાચવો. લેહ-અમદાવાદ વચ્ચે બે કલાકમાં જે ઊંચાઈ ઊતરો, એ મોટાભાગ ના લોકો જિંદગીભર ન ચઢ્યા હોય.