હિમાચલ પ્રદેશ પ્રવાસ માર્ગદર્શિકા

હિમાચલ પ્રદેશ માટે માર્ચ – જૂન, સપ્ટેમ્બર – નવેમ્બર દરમિયાન પ્રવાસ કરો. આ મહિનાઓમાં હવામાન, ભીડ અને હવાઈ ભાડું ત્રણેય અનુકૂળ હોય છે — બહાર જાવ તો ત્રણમાંથી એક જતું કરવું પડે.

ચલણ

Indian Rupee (INR)

ભાષા

હિન્દી અને પહાડી, મૅક્લોડગંજમાં તિબેટી અને સ્પિતિમાં ભોટી ભાષા ચાલે છે. હિન્દી અપવાદ વગર બધે કામ આપે છે; શિમલા, મનાલી અને ધર્મશાલામાં અંગ્રેજી ચાલે છે, ગામડાંમાં ઓછું.

સમય ક્ષેત્ર

IST (UTC+5:30)

પ્લગ પ્રકાર

Type C / D / M

ભારતથી ફ્લાઇટ સમય

2.5 કલાક

ક્યાંથી ઉડાન

Ahmedabad · Mumbai · Delhi · Chandigarh · Amritsar

• 

  તીર્થન ખીણ

  કુલ્લુના ધોરીમાર્ગથી એક કલાક અંદર, ગ્રેટ હિમાલયન નૅશનલ પાર્કના દરવાજે — અને લગભગ એવું જ છે જેવું ત્રીસ વર્ષ પહેલાં મનાલી હતું. નદીમાં ટ્રાઉટ, હોટેલને બદલે હોમસ્ટે, અને ગુશૈનીથી શરૂ થતો યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટમાં જતો સાચો ટ્રેક.

• 

  કુન્ઝુમ ઘાટ પાર કરીને સ્પિતિ

  કાઝા, કી મઠ, કિબ્બર અને ચંદ્રતાલ સરોવર — 3,800થી 4,300 મીટરે ઠંડું રણ. મનાલી બાજુનો રસ્તો લગભગ જૂનના મધ્યથી ઑક્ટોબરની શરૂઆત સુધી ખૂલે છે; શિમલા–કિન્નૌર બાજુ ઘણી લાંબી ખૂલી રહે છે, બે દિવસ વધારે લે છે, અને ઊંચાઈ ધીમે ધીમે ચઢવાનો સારો રસ્તો છે. સ્પિતિમાં ઊંચાઈની બીમારીના લગભગ બધા કિસ્સા ઝડપી રસ્તે જવાથી થાય છે.

• 

  મૅક્લોડગંજ અને ધૌલાધાર

  દલાઈ લામાનું નિવાસસ્થાન, નામગ્યાલ મઠ અને ભાગસુ ધોધ — ત્રણેય ચાલીને પહોંચાય એટલા નજીક. એની ઉપર ત્રિઉંડ છે — ધાર પર 9 કિમી ચઢાણ, એક દિવસમાં થાય, પણ છેલ્લા બે કિમી ખરેખર કપરા. નીચે ધર્મશાલાનું ક્રિકેટ સ્ટેડિયમ દુનિયાનું સૌથી સુંદર છે — ક્રિકેટમાં રસ ન હોય તોય જોવા જેવું.

• કાલકા–શિમલા ટૉય ટ્રેન

  યુનેસ્કો દ્વારા માન્ય નૅરો-ગેજ લાઇન: 96 કિમી, 102 ટનલ, લગભગ પાંચ કલાક. એક બાજુ ટ્રેન અને બીજી બાજુ કાર કરો — પાંચ કલાક પૂરતા છે. હિમાલયન ક્વીન કે શિવાલિક ડિલક્સ અઠવાડિયાં પહેલાં બુક કરાવો — સીઝનમાં એ જ દિવસની ટિકિટ મળતી જ નથી.

• બીર બિલિંગમાં પૅરાગ્લાઇડિંગ

  દુનિયાના સૌથી ઊંચા પૅરાગ્લાઇડિંગ ટેક-ઑફમાંનું એક; ટૅન્ડમ ઉડાન 15થી 30 મિનિટની, ભાવ ₹2,500–4,000. ફક્ત હિમાચલ પ્રવાસન વિભાગ પાસે નોંધાયેલા અને લાઇસન્સવાળા પાયલટ સાથે જ ઊડો, અને ફક્ત ઑક્ટોબર–નવેમ્બરના સ્થિર હવામાનમાં. બીરમાં લાઇસન્સ વગરની ટૅન્ડમ ઉડાનોમાં જીવલેણ અકસ્માતો થયા છે.

• મનાલી, અને ટનલની પેલી બાજુ બપોરનું ભોજન

  જૂનું મનાલી, દેવદારના જંગલમાં આવેલું હિડિમ્બા મંદિર અને વશિષ્ઠના ગરમ પાણીના કુંડ — એ શહેર છે. પછી 9.02 કિમીની અટલ ટનલમાંથી સિસ્સુ જાઓ, બારીની બહાર સાવ જુદો પ્રદેશ રાખીને લાહૌલમાં જમો, અને એ જ સાંજે પાછા આવી જાઓ.

• ધામશાકાહારી

  કાંગડા અને ચંબાનું ઉત્સવ ભોજન, પરંપરાગત "બોટી" રસોઈયાઓ બનાવે અને પાનની થાળીમાં પીરસાય — રાજમા મદ્રા, ખટ્ટા, અડદ દાળ, સેપુ વડી અને ગળ્યા ભાત. પરંપરાથી જ સંપૂર્ણ શાકાહારી, અને હિમાચલમાં શાકાહારી પરિવારને મળતી શ્રેષ્ઠ વાનગી.

• મદ્રાજૈન અનુકૂળ

  ચણા કે રાજમા દહીંમાં ઘી અને આખા મસાલા સાથે ધીમે ધીમે રંધાય, ટમેટાં વગર અને ઘણી વાર ડુંગળી વગર. લસણ વગર બનાવવાનું કહો તો મોટા ભાગના જૈન પ્રવાસીઓને ચાલે — પહાડની આવી બહુ ઓછી વાનગીઓ છે.

• સિદ્દુશાકાહારી

  આખી રાત આથો આપીને બાફેલો ઘઉંનો ગોળ પાંઉ, અંદર અખરોટ, ખસખસ કે અડદની દાળનું પૂરણ, ઘી સાથે ખવાય. કુલ્લુ અને મનાલીની આવૃત્તિ શાકાહારી છે; કિન્નૌરનાં કેટલાંક ઘરોમાં માંસનું પૂરણ પણ ભરાય છે, એટલે કયું આપ્યું છે તે પૂછી લેવું.

• બબરુ અને ભેજૈન અનુકૂળ

  બબરુ એ હિમાચલી કચોરી છે — અડદનું પૂરણ, તળેલી, આમલીની ચટણી સાથે. "ભે" એ કમળકાકડીની ચીરીઓ ચણાના લોટ સાથે તળેલી વાનગી છે; જૈન પ્રવાસી માટે નોંધ: કમળકાકડી કંદ છે અને સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે.

• ટ્રાઉટ, અને સફરજનનું બધુંશાકાહારી

  તીર્થન અને બિયાસની ટ્રાઉટ માછલી અહીંની સ્થાનિક માંસાહારી વાનગી છે — તળાવમાં ઉછેરીને સાદી રીતે શેકાય છે. શાકાહારીઓએ એને બદલે સફરજનની અર્થવ્યવસ્થા અજમાવવી: કોટગઢનું સાઇડર, સફરજનનો જૅમ, સૂકવેલી ચીરીઓ, અને પહાડી રાજમા — જે હિમાચલમાં દેશમાં સૌથી સારા થાય છે.

બુકિંગ વખતે ભોજન પસંદગી જણાવો — શાકાહારી, જૈન કે હલાલ — અને અમે તમારી ઇટિનરરીની દરેક હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટને જાણ કરીશું.

• કુલ્લુ શાલ અને કિન્નૌરી ટોપી — ભુટ્ટીકો સહકારી શોરૂમમાંથી લો, રસ્તા કિનારેના સ્ટૉલમાંથી નહીં
• કિન્નૌરના પહાડી રાજમા અને રાજમાશ, અને હિમાચલી લાલ ચોખા
• કોટગઢ અને થાનેદારના બગીચાનું સફરજનનું સાઇડર, જૅમ અને સૂકવેલાં સફરજન
• ચંબા રૂમાલ — બંને બાજુ સરખું દેખાતું ભરતકામ, GI માન્ય કળા જે ખરેખર લુપ્ત થઈ રહી છે
• મૅક્લોડગંજમાં તિબેટી હસ્તકલા, સિંગિંગ બાઉલ અને થાંગ્કા — પૈસા શરણાર્થી વસાહતની સહકારી મંડળીઓમાં જાય છે
• સી-બકથોર્નનો રસ અને સ્પિતિના લીલા વટાણા, જો ત્યાં સુધી પહોંચો તો

ચંડીગઢ (IXC) અને દિલ્હી વ્યવહારુ પ્રવેશદ્વાર છે — ચંડીગઢથી શિમલા સાડા ત્રણ કલાક, મનાલી આઠ. ભુન્તર (KUU) અને ગગ્ગલ (DHM) પર નાનાં ATR વિમાનો ઊતરે છે અને વાદળ હોય તો સહેલાઈથી રદ થાય છે, એટલે ત્યાંથી એ જ દિવસનું આગળનું કનેક્શન કદી ન રાખો. HRTCની વૉલ્વો બસ દિલ્હીથી મનાલી રાતોરાત 12થી 14 કલાકમાં પહોંચાડે છે અને લાગે એના કરતાં ઘણી સારી છે. રાજ્યની અંદર એવો ડ્રાઇવર રાખો જે ખરેખર આ પહાડોમાં ચલાવતો હોય — કિન્નૌરના રસ્તા પર મેદાનનો ડ્રાઇવર સાચું જોખમ છે.

• જુલાઈની શરૂઆતથી સપ્ટેમ્બરના મધ્ય સુધીનાં ભૂસ્ખલન રાજ્યનું સૌથી મોટું જોખમ છે — કુલ્લુ–મનાલીનો NH-3, કિન્નૌરનો NH-5 અને ચંબાના રસ્તા. નીકળવાની સવારે હિમાચલ પોલીસનું રોડ-સ્ટેટસ બુલેટિન જુઓ, આગલી રાતે નહીં.
• રોહતાંગ ઘાટ માટે કુલ્લુ જિલ્લા વહીવટીતંત્રનો ઑનલાઇન પરવાનો જોઈએ, રોજ નિશ્ચિત સંખ્યામાં જ વાહનો જવા દેવાય છે, અને મંગળવારે જાળવણી માટે બંધ રહે છે. લાહૌલ જવા માટેની અટલ ટનલ માટે કોઈ પરવાનો જોઈતો નથી — મોટા ભાગના લોકોને રોહતાંગની જરૂર જ નથી.
• સ્પિતિ 3,800થી 4,300 મીટરે છે. શિમલા–કિન્નૌર–કાઝા થઈને જાઓ તો એ ઊંચાઈ ત્રણ દિવસમાં ચઢાય છે; મનાલીથી કુન્ઝુમ પાર કરીને જાઓ તો એક જ દિવસમાં — અને ઊંચાઈની લગભગ બધી બીમારી ત્યાં જ થાય છે.
• હિમાચલમાં બિયાસ અને પાર્વતી નદીમાં ડૂબવાથી બીજા કોઈ પણ કારણ કરતાં વધુ પ્રવાસીઓ મરે છે. પાણી હિમનદીનું છે, દેખાય એના કરતાં ઘણું ઝડપી છે, અને ડૅમમાંથી પાણી છોડાય ત્યારે સપાટી ચેતવણી વગર વધે છે. ફોટો માટે પાણીમાં ન ઊતરો.
• સાહસિક પ્રવૃત્તિઓ પર નિયમન ઢીલું છે. પૅરાગ્લાઇડિંગ, રાફ્ટિંગ કે સ્કીઇંગ માટે પૈસા ચૂકવતાં પહેલાં ઑપરેટરની હિમાચલ પ્રવાસન નોંધણી અને પાયલટ કે ગાઇડનું અંગત લાઇસન્સ જોવા માંગો.

વ્યક્તિદીઠ, રોજનો, જમીન પરનો ખર્ચ — ભોજન, સ્થાનિક વાહન અને પ્રવેશ ટિકિટ. ફ્લાઇટ અને હોટેલ પેકેજની કિંમતમાં છે, અહીં નહીં.