ઓડિશા પ્રવાસ માર્ગદર્શિકા

ઓડિશા માટે ઓક્ટોબર – ફેબ્રુઆરી દરમિયાન પ્રવાસ કરો. આ મહિનાઓમાં હવામાન, ભીડ અને હવાઈ ભાડું ત્રણેય અનુકૂળ હોય છે — બહાર જાવ તો ત્રણમાંથી એક જતું કરવું પડે.

ચલણ

Indian Rupee (INR)

ભાષા

ઓડિયા. ડ્રાઇવરો, હોટેલો અને દુકાનદારો સાથે હિન્દી બધે ચાલે છે; ભુવનેશ્વરમાં અને દરેક હોટેલમાં અંગ્રેજી બરાબર ચાલે, ગામડાંમાં અને પુરીના મંદિરની ગલીઓમાં ઓછું.

સમય ક્ષેત્ર

IST (UTC+5:30)

પ્લગ પ્રકાર

Type C / D / M

ભારતથી ફ્લાઇટ સમય

2.5 કલાક

ક્યાંથી ઉડાન

Ahmedabad · Mumbai · Delhi · Hyderabad · Bengaluru

• 

  જગન્નાથ મંદિર, પુરી

  જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રાનું બારમી સદીનું ધામ, અને ચાર ધામમાંનું એક. અંદરનું રસોડું દુનિયાનાં સૌથી મોટાંમાં ગણાય છે — લાકડાના ચૂલા પર સાત-સાત માટલાં ચઢાવીને મહાપ્રસાદ રંધાય છે. પ્રવેશ ફક્ત હિન્દુઓ માટે છે; બાકીના સૌ સિંહદ્વાર સામેની રઘુનંદન લાઇબ્રેરીની અગાસી પરથી દીવાલો ઉપરનું જાણીતું દૃશ્ય જુએ છે — પેઢીઓથી પ્રવાસીઓ એ જ રીતે જુએ છે.

• 

  કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર

  રાજા નરસિંહદેવ પહેલાએ 1250ના દાયકામાં સૂર્યદેવ માટે પથ્થરનો રથ બંધાવ્યો: ત્રણ મીટર ઊંચાં બાર જોડ પૈડાં, સાત કોતરેલા ઘોડા, અને નર્તકોથી માંડી યુદ્ધના હાથી અને જાણીતાં નિખાલસ યુગલો સુધીની શિલ્પકળાથી ઢંકાયેલી દરેક સપાટી. પૈડાં સૂર્યઘડિયાળ તરીકે કામ કરે છે, અને આરા પરથી સમય વાંચતાં શીખવે એ માર્ગદર્શક દરેક રૂપિયાનું વળતર આપે છે. ખૂલતાંવેંત કે છેલ્લા કલાકે જાઓ — બાંધનારાઓએ ઢળતા સૂર્ય માટે જ આ રચ્યું હતું.

• 

  ચિલિકા સરોવર અને ઇરાવદી ડોલ્ફિન

  નાના રાજ્ય જેવડું ખારા પાણીનું સરોવર, રેતીની પટ્ટીથી બંગાળના ઉપસાગરથી અલગ પડેલું. સાતપડાથી હોડીઓ દરિયામુખ પાસેનાં ડોલ્ફિન-ક્ષેત્રોમાં જાય છે — શિયાળાના મહિનાઓમાં દેખાવું સામાન્ય છે, જોકે પ્રામાણિક માણસ કોઈ વચન નહીં આપે. નવેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી સરોવર એશિયાના મોટા જળપક્ષી-મેળામાંનો એક પણ ભરે છે — નલબન અભયારણ્યના કાદવ-પટ પર ફ્લેમિંગો સાથે.

• ભુવનેશ્વરના જૂના નગરનાં મંદિરો

  અગિયારમી સદીનું વિરાટ લિંગરાજ ફક્ત હિન્દુઓને પ્રવેશ આપે છે — બાકીના ઉત્તર દીવાલ પરના પ્લેટફોર્મ પરથી આખું જુએ છે. પણ બિંદુસાગર તળાવ આસપાસનાં નાનાં મંદિરો સૌ માટે ખુલ્લાં છે અને કોતરણી તો ત્યાં જ સારી છે: મુક્તેશ્વરની શણગારેલી તોરણ-કમાન, રાજારાણીની રેતપથ્થરની આકૃતિઓ, અને સાતમી સદીનું પરશુરામેશ્વર — ઉત્તર ભારતમાં ઊભેલી લગભગ કોઈપણ ઇમારત કરતાં જૂનું.

• રઘુરાજપુર અને પિપિલી — હસ્તકળાનાં ગામ

  પુરીથી દસ મિનિટ દૂરનું રઘુરાજપુર એક જ શેરીનું ગામ છે જ્યાં દરેક ઘર પટચિત્રનો સ્ટુડિયો છે — આંબલીની લુગદીથી તૈયાર કરેલા કપડા પર કુદરતી રંગો, સદીઓથી જગન્નાથ પરંપરા સાથે જોડાયેલી કળા. તમે કામ જુઓ, ચા પીઓ, અને સીધું ચિત્રકાર પાસેથી ખરીદો. પુરી-ભુવનેશ્વર માર્ગ પરનું પિપિલી આભલા-ભરતની એપ્લિક ચંદરવા અને ફાનસ બનાવે છે જે ઓડિશાનાં અડધાં મંદિરોમાં લટકે છે.

• ધૌલી અને ઉદયગિરિ–ખંડગિરિની જોડિયા ટેકરીઓ

  ધૌલી એ સ્થળ છે જ્યાં કલિંગ યુદ્ધે અશોકને બૌદ્ધ ધર્મ તરફ વાળ્યા હોવાનું કહેવાય છે; ટેકરીના પગથારે એમનો શિલાલેખ આજેય છે, ઉપર દયા નદીના મેદાન પર નજર રાખતો આધુનિક સફેદ શાંતિ સ્તૂપ. શહેરની બીજી બાજુ ઉદયગિરિ અને ખંડગિરિ ટેકરીઓ ઈસવીસન પૂર્વે પહેલી સદીમાં કોતરાયેલી જૈન સાધુઓની ગુફાઓથી ભરેલી છે — બે માળની રાણી ગુંફા સહિત. બંને મળીને નિરાંતનો અડધો દિવસ માગે છે.

• મહાપ્રસાદ, આનંદ બજારમાંશાકાહારી

  જગન્નાથ મંદિરના રસોડે રંધાઈને પરિસરની અંદરના આનંદ બજારમાં વેચાતું ભોજન — ભાત, દાલમા, મીઠી ખીરી અને ઘણું બધું, પાંદડાની થાળીમાં, દેશભરના યાત્રીઓ સાથે જમીન પર બેસીને. નિયમથી જ સંપૂર્ણ શાકાહારી, ડુંગળી-લસણ પણ નહીં. હિન્દુ પ્રવાસી માટે ઓડિશાનું આ એક અનિવાર્ય ભોજન છે.

• દાલમા અને ઓડિયા થાળીશાકાહારી

  કાચા પપૈયા, કોળા અને રીંગણ સાથે રાંધેલી તુવેર દાળ, પંચ ફોરણનો વઘાર — રાજ્યની રોજિંદી વાનગી અને સ્વાભાવિક રીતે શાકાહારી. પૂરી ઓડિયા થાળીમાં ભાજી, બડી ચૂરા અને ખટા ઉમેરાય — ટમેટા અને સૂકી કેરીની ખાટી-મીઠી ચટણી. આંધ્રના ખાણા કરતાં મરચું હળવું, અને ધારો એના કરતાં ગુજરાતી ગળપણની વધુ નજીક.

• છેના પોડા

  તાજું છેના ખાંડ અને એલચી સાથે મસળીને ઉપરથી કારામેલ થાય ત્યાં સુધી શેકેલું — નામનો શાબ્દિક અર્થ જ બળેલું પનીર. મૂળ નયાગઢ જિલ્લાનું, અને રાજ્યની ઓળખ સમી મીઠાઈ; પુરીના મંદિરની ગલીઓમાં અને ભુવનેશ્વરની મીઠાઈની દુકાનોમાં મળતી એ બન્યાના દિવસે જ શ્રેષ્ઠ.

• પુરીના કિનારે દરિયાઈ ભોજન

  પાપલેટ, ઝીંગા અને કરચલા પરોઢે હોડીઓમાંથી ઊતરે છે અને સાંજ સુધીમાં બીચ-રોડની ભઠ્ઠીઓ પર પહોંચે છે. તે દિવસે ઊતરેલું જ મંગાવો અને આગ પર ચઢે તે પહેલાં ભાવ પૂછી લો. ઝૂંપડી-રેસ્ટોરાંથી ખચકાતા હો તો હોટેલનાં રેસ્ટોરાં ભાત સાથે હળવી ચિંગુડી (ઝીંગા) કરી બનાવે છે.

• ગુજરાતી અને જૈન પ્રવાસી માટેજૈન અનુકૂળ

  પુરી નવસો વર્ષથી ચુસ્ત શાકાહારી યાત્રીઓને જમાડે છે, એટલે શુદ્ધ શાકાહાર માટે આ સૌથી સહેલાં દરિયાઈ રાજ્યોમાંનું એક છે — મહાપ્રસાદ પોતે જ સાત્વિક છે. પુરી અને ભુવનેશ્વર બંનેમાં થાળી પીરસતી ગુજરાતી અને મારવાડી લોજ છે, અને હોટેલો એક દિવસની જાણ સાથે જૈન ભોજન રાંધે છે. ચિલિકાની દિવસ-સફર જ ખાલી જગ્યા છે; ત્યાં અમે ભાથું સાથે રખાવીએ છીએ.

બુકિંગ વખતે ભોજન પસંદગી જણાવો — શાકાહારી, જૈન કે હલાલ — અને અમે તમારી ઇટિનરરીની દરેક હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટને જાણ કરીશું.

• રઘુરાજપુરમાં ચિત્રકાર પાસેથી જ ખરીદેલાં પટચિત્ર, પાછળ કલાકારના નામ સાથે
• પિપિલીનું એપ્લિક કામ — આભલાં જડેલા રંગીન ચંદરવા, બગીચાની છત્રીઓ અને લેમ્પશેડ
• સંબલપુરી ઇકત સાડીઓ અને કાપડ — વણાટ પહેલાં દોરામાં જ બંધાણી
• કટકનું ચાંદીનું તારકશી કામ — હિમ જેવાં ઝીણાં ઘરેણાં
• કોણાર્ક અને લલિતગિરિની કાર્યશાળાઓમાંથી પથ્થર અને શંખજીરાની કોતરણી
• ખાજા — પુરી મંદિરની પડવાળી મીઠાઈ, આનંદ બજારની હારમાંથી પ્રવાસ માટે બંધાવેલી

આ ખાનગી ગાડીનું રાજ્ય છે. ભુવનેશ્વર, પુરી અને કોણાર્ક સારા રસ્તે આશરે 35 થી 65 કિમીની બાજુઓવાળો સુઘડ ત્રિકોણ બનાવે છે, અને દિવસ માટે ડ્રાઇવર સાથેની સેડાન જ પ્રમાણભૂત અને સમજદારીની ખરીદી છે. ભુવનેશ્વર શહેરમાં એપ-કેબ અને રિક્ષા મળે છે. ચિલિકા માટે પુરીથી સાતપડા કે ચેન્નાઈ હાઇવે પરથી બરકુલ સુધી ગાડીમાં જઈને સરકારી જેટીથી લાઇસન્સવાળી હોડી લેવાય — ચઢતાં પહેલાં રૂટ અને કલાકો નક્કી કરી લો. ભુવનેશ્વર-પુરી વચ્ચે ટ્રેનો ઘણી છે, પણ ટૂંકા પ્રવાસમાં બદલવાનો સમય વસૂલ થતો નથી.

• પ્રવાસીઓ માટે ઓડિશા ભારતનાં શાંત રાજ્યોમાંનું એક છે; અહીં ખરું જોખમ માણસો નહીં, દરિયો અને તડકો છે. પુરીના મોજામાં અંદર ખેંચતા પ્રવાહ છે — લાઇફગાર્ડ અને ધ્વજવાળા પટ્ટા પર જ નહાઓ, અને લાલ ધ્વજને આખરી ગણો.
• જગન્નાથ મંદિર આસપાસ સિંહદ્વારે વળગી પડતા સ્વયંભૂ માર્ગદર્શકો અને પંડાઓને મક્કમતાથી ના પાડો; વિધિ માટે પૂજારી રાખો તો દક્ષિણા અગાઉથી લખાણમાં નક્કી કરો. બિન-હિન્દુઓએ મંદિરમાં પ્રવેશનો પ્રયાસ ન કરવો — રઘુનંદન લાઇબ્રેરીની અગાસી વાપરો.
• ચિલિકામાં ફક્ત સરકારી જેટીની લાઇસન્સવાળી હોડીઓ લો, બાળકો માટે લાઇફ જેકેટનો આગ્રહ રાખો, અને પવનવાળા દિવસે સફર છોડી દો — સરોવરમાં ખરેખરાં મોજાં ઊઠે છે. હોડીવાળાને ડોલ્ફિનની પાછળ પડવા કે ફરતે ચક્કર મારવા ન દો.
• ઑક્ટોબરથી ડિસેમ્બર આ કિનારે વાવાઝોડાની મોસમ છે. ચેતવણી દિવસો પહેલાં આવે છે અને હોટેલો એને ગંભીરતાથી પાળે છે; IMD ચેતવણી આપે તો અમે કાર્યક્રમ અંદરના ભાગમાં ફેરવીએ છીએ — તમારે ફેરવવા દેવો.
• કોણાર્કના દલાલો એવો "ખાસ પ્રવેશ" વેચે છે જે અસ્તિત્વમાં જ નથી. ટિકિટ ફક્ત ઓનલાઇન કે ASI કાઉન્ટર પર મળે છે, અને મંદિરનો અંદરનો ભાગ 1903થી બંધ છે — કોઈ તમને અંદર લઈ જઈ શકે નહીં.

વ્યક્તિદીઠ, રોજનો, જમીન પરનો ખર્ચ — ભોજન, સ્થાનિક વાહન અને પ્રવેશ ટિકિટ. ફ્લાઇટ અને હોટેલ પેકેજની કિંમતમાં છે, અહીં નહીં.